بندهاي شش و هفت اساسنامه كميسارياي عالي ملل متحد در امور پناهندگانپناهنده رااینگونه تعریف میکند:
هر شخصي كه به دليل نژاد، مذهب، مليت يا عقيده سياسی خود و بهدلیل ترس موجه از تعقيب، خارج از كشور اصلي خود و يا اگر بدون تابعيت است خارج از محل عادی سكونت خود بهسرمیبرد و به دليل همين ترس مايل به استفاده از حمايت دولت كشور خودنبوده و يا اگر فاقد تابعيت است بديندلایل نمی تواند به محل سكونت عادی خود بازگردد اطلاق می شود.
كميساريای پناهندگان به عنوان سازمانی بشردوستانه و غيرسياسی، از جانب سازمان ملل وظيفه حمايت از پناهندگان و كمك به آنها در يافتن راهحلهایی برای وضعيت ناگوارشان را عهدهدارشدهاست. كميساريا درسطح بينالمللی، معاهدات مربوط به حقوق پناهندگان را ترويجکرده و برمطابقت عملكرد دولتها با حقوق بينالمللی پناهندگان نظارتمیکند.. كاركنان كميساريا حقوق پناهندگان را در ميان تمام افرادی كه در حمايت از آنها دخالت دارند ترويج میدهند، مرزبانان، روزنامه نگاران، سازمانهای غيردولتی، حقوقدانان، قضات و كاركنان ارشد دولتی از جمله اين افراد هستند.
گرچه كنوانسيونهای بينالمللی وظايف و معيارهايی را درزمينه پذيرش واعطای پناهندگی معينکردهاست، اما درواقع كشورهای مختلف ممكناست درمقابل معيارهای مشابه و يكسان، راههای مختلفی را كه هدفهای سياسی آنان ايجابمی كند بهکارگیرند.
درچنين شرايطی ممكن است مردمی با شرايط مساوی، با رفتارهای گوناگونی روبروشوند؛ يعنی در يک كشور با استقبال روبروشوند ولی دركشور ديگر مورد بیمهری قرارگيرند. درحالی كه تعريف واژه «پناهنده» تقريبا جامع الاطراف است، دولتها تمایلدارند معیارها را بهنفع خود و بهصورت محدود تفسیرکنند. اساساً موافقتنامههای بینالمللی فضا را برای انعطافپذیری دولتها بازمی گذارند تا دامنه تعهداتشان را افزایش یا کاهش دهند،بهعبارتی میتوانگفت: مسوولیت تعیین وضعیت پناهندگی یکسره برعهده دولتهاست. دولتها میتوانند درهرجا که کنوانسیون با منافع ملیشان انطباقندارد آن را به اجرا درنیاورند. رعایت حقوق دولتها بهحدیاست که کنوانسیون 1951 نیز دولتها را مخیرداشتهاست که جز در ماده اول مربوط به تعریف واژه، ماده سوم مربوط به عدمتبعیض دراجرای کنوانسیون، ماده چهارم مربوط به آزادی مذهب، بند اول ماده شانزدهم مربوطبه دسترسی به دادگاهها ، ماده سی و سوم مربوط به اخراج پناهندگان و مواد سی و ششم تا چهل و ششم، در کلیه مواردی که مفاد کنوانسیون با امنیت ملی آنها منافات دارد حق خود را محفوظ دارند یا حق شرط قائل شوند.
باتوجهبه مواردفوق میتوانگفت قوانین نوشتهشده و بعضا نوشته نشدهی مربوط به پناهندگان درکشورهای مختلف متفاوت و گاهی متضاد نیزمیباشد.
ترکیه
ترکیه درجنوب شرقی اروپا و شمالغربی آسیا واقعشدهاست. این کشور دارای دو همسایه اروپائی و شش همسایه آسیایی است و باایران حدود 454 کیلومتر مرز مشترک دارد ( مرز زمینی بازرگان ).پایتخت جمهوری ترکیه شهر آنکارا و از دیگر شهرهای مهم آن میتوان استانبول، ازمیر، آدانا، بورسا، ارضروم، قونیه، آنتالیا، وان و آغری را نامبرد..استانبول شهرمهم تاریخی، فرهنگی و اقتصادی ترکیه است که بخش مهم آن در قسمت اروپائی قرارگرفته و یکی از پرجاذبهترین شهرهای توریستی ترکیه بهشمارمیآید. جمهوری ترکیه حدودا 72 میلیون نفر جمعیت داشته و حداکثر آنان شهر نشین می باشند.
«پناهنده» و«پناهجو»
پس از تصویب کنوانسیون 1951، ترکیه محدودیت جغرافیایی را انتخاب نمودهاست. این حق برای اجرای امور پناهندگی به کشورهای مورد قرارداد دادهشدهاست. بنابراین فقط اتباع بیگانهای که از کشورهای اروپایی به ترکیه آمده و تفاضای پناهندگی نمایند می توانند مطابق کنوانسیون 1951 به عنوان پناهنده شناختهشده، اقامت دائم در ترکیه داشتهباشند.
اتباع بیگانهای که ازکشورهای غیراروپایی به ترکیه آمدهاند تحت حمایت بینالمللی قرار گرفته، به عنوان«پناهجو»دارای اقامت موقت در ترکیه میباشند. افرادی که بهعنوان «پناهجو» از طرف دولت ترکیه شناختهشدهاند و تحت حمایت می باشند، براساس قانون کمیساریایعالی پناهندگان سازمان ملل متحد به عنوان«پناهنده»شناختهمیشوند واز طرف این سازمان در کشور دیگر اسکان داده خواهندشد.
«پناهجویان» ایرانی
بهگزارش نهادهمبستگی با پناهندگان ایرانی مستقر در نیویورک (Iranian Refugees Alliance) طبق آخرین آمار موجود، در سال 2009 نزدیک به دوهزار ایرانی جدید 1218) پرونده) در دفاتر کُمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد در ترکیه ثبت نام نمودند که 63 درصد مربوط به ماههای پس از انتخابات خرداد 1388 ریاستجمهوری و سرکوب فزایندۀ مخالفین بودهاست.
در نیمه دوم سال 2009، با احتساب ورودی های سالهای قبل، مجموعاً 4104 ایرانی تحت مسئولیت کُمیساریای عالی در ترکیه قرارداشتند، که از این تعداد درخواستِ پناهندگی 1876 نفر پذیرفته و تعداد 2228 منتظر جواب بودند. در طی این سال تعداد 1575 پناهنده ایرانی توسط کمیساریای عالی در کشورهای سوم اسکان داده شده اند.
پناهجویان ایرانی پس از انتخابات ریاست جمهوریایران درسال2009 غالبا دریکی ازگروههای زیرجایمیگیرند:
کسانی که بدون داشتن هیچگونه سابقهی فعالیت سیاسی و فقط به دلیل شرکت در تظاهراتهای مردمی اخیر بازداشت و یا تحت تعقیب قرارگرفتهاند،فعالان سیاسی، دانشجویی، حقوق بشری(زنان،کودکان،اقلیتهای قومی ومذهبی،همجنسگرایان)و فعالان حقوق کارگر،قطعا عدهای نیز هستند که علیرغم درخطرنبودن و صرفا به علت مساعد دیدن شرایط ،تحت یکی از این عناوین از کشورخارج شدهاند.
مشکلات عمدهی پناهجویان ایرانی در ترکیه:
1-مشکلات و تاخیر طولانی روند پناهنده گزینی کُمیساریای عالی
الف-تاخیرطولانی درروند پناهندهگزینی
کمیساریا این مشکل بزرگ را مربوط به افزایش هفتاد درصدی متقاضیان پناهندگی در سالهای 2007 (7٫640 متقاضی جدید) و 2008 (12٫980 متقاضی جدید) و عدم افزایش بودجه و امکانات این سازمان میداند..به گزارش نهاد همبستگی با پناهندگان ایرانی،، دفترچه اطلاعاتی که دراختیار متقاضیان گذاشتهمیشود، می گوید: «بهدلیل زیادبودن مراجعات، تاریخ این مصاحبه [اصلی] ممکن است بطور متوسط تا ده ماه طول بکشد.» در مورد کل مدتی که متقاضی باید در ترکیه بماند تا در کشور سومی اسکان دادهشود دفترچه میگوید:« سلسله مراتب کار شما اعم از مصاحبه و گرفتن نتیجه آن، و در صورت شناخته شدن بعنوان پناهنده، مراحل جایگزینی شما ممکن است تا سه سال طول بکشد.»با این وجود، از اواخر 2009 بنظر می رسد که تاریخ مصاحبه ها به کمتر از شش ماه تقلیل داده شدهاند.
بیان ایننکته دارای اهمیت است که نه من و نه تعدادی از پناهجویانی که دیدهام نه تنها چنین دفترچه ای را دریافت نکردهایم بلکه حتی عدم آگاهی از نکات قانونی کوچکتری که نیازبه توضیحی کوتاه اما ضروری از جانب کارکنان این کمیساریا داشت؛موجب تاخیر بیشتر در روند قانونی رسیدگی به وضعیتمان شد.
در ادامهی گزارش آمدهاست: کمیساریای عالی در مواردی که شرایط متقاضی را «آسیب پذیرتر از دیگران»(مثل قربانیان شکنجه و تجاوز) تشخیص داده توانستهاست باسرعت بیشتری کارکند و پناهنده را درکمتر از شش ماه از ترکیه خارج کند.
پرسش اساسی که دراینجا پیش میآید این است که ملاک تعیین آسیبپذیرتر بودن یک پناهجو چیست؟آیا فقط پناهجویانی که مورد شکنجه و تجاوز قرارگرفتهاند در این مجموعه قرارمیگیرند.داشتن فرزندبدون داشتن شغل و حمایت مالی و یا فردی که دارای بیماری خاصی است که نیاز شدید به ادامهی درمان دارد و هیچگونه شرایطی اعم از دسترسی به پزشک متخصص،دارو،حمایت مالی وآرامش ندارد آیا کمتر از فردی که مورد شکنجه واقع شده آسیبپذیر است؟ملاک این انتخاب چیست؟
ب-نحوهی برخورد با پناهجو درطی پروسهی اداری
پناهجویان ایرانی اغلب با این پیش ذهنی که با یک سازمان ملزم به حقوق بشر و تابع اصول حاکم بر جوامع دموکراتیک سروکار دارند سراغ کمیساریایعالی می روند. ولی اکثراً پس از تجربه این سیستم، چه آنها که جواب مثبت می گیرند و چه منفی، روال کار و استانداردهای این سازمان را دور از انتظار، ناعادلانه و تحقیرآمیز توصیفمیکنند.
روش برخورد کارمندان با پناهجویان در کمیساریایعالی ترکیه بسیار زننده می باشد وجلسه ی مصاحبه اصلی پناهجودر بهترین حالت مانند بازجوییهای محترمانه وزارت اطلاعات ایران می باشد.تاکید بیش از حد برذکرتاریخ دقیق وقوع حوادثی که که جزء دلایل خروج اجباری پناهجو میباشند،این احساس را در وی ایجاد میکند که گویی در وهله ی اول متهمی در نظر گرفته می شود که می بایست تمام تلاش خود را صرف اثبات حقانیت گفتههای خویش کند ودر غیراین صورت مجرم شناخته میشود ومستوجب عقوبتی سنگین .
تکرار یک سوال به چند شکل مختلف ازجمله مواردیست که احساس و نظر مثبتی نسبت به کسی که مقابل شما نشسته است و وانمود می کند ،وکیل شماست نداشته باشید و بیشتر به چشم فردی به او نگاه کنید که به هر شکل ممکن می خواهد به شما اثبات کند که زرنگتر از شماست و بالاخره مچ شما را خواهد گرفت.در چنین شرایطی حتی اگر روانشناس زبده ای نیز باشید از تصور اینکه قراراست سرنوشت شما در پی این بازجویی اهانت آمیز رقم بخورد، چنانچه توانمهار اضطراب و تنش طبیعی خودرا نیزداشتهباشید ،مهار خشمتان بسیار دشوارخواهدبود چرا که در شرایط سختی که درآنقراردارید انتظار همدردی از سوی وکیل خود را دارید نه انتظارتوهین آشکار به شعورتان.
نکتهی مهم دیگر مدت زمان انجام مصاحبهاست .مصاحبهی اصلی شما چند ساعت متوالی به طول خواهدانجامید ودر طول این 4 الی 5 ساعت می توانید چند استراحت کوتاه داشته باشید.چنانچه همراه همسر یا هر شخص دیگری باشید که علت خروجتان به هم مربوط شود جهت روبرو نشدن شما با همراهتان،درهنگام استراحت کوتاه، شما را قرنطینه می کنند و مانند یک فرد مظنون با شما برخورد خواهد شد که اساس را بر دروغگوییتان بنا نهادهاندوحتی برای رفتن به توالت و یا نوشیدن آب نیز زیر ذرهبین نگاههای کارکنان(بخوانید بازجویان) هستید.
پس از پایان مصاحبه اصلی و ارائه مدارک از سوی شما ،باید منتظربمانید تا باشما تماس گرفته شود.چنانچه به درخواست شما پاسخ مثبت داده شود وارد مرحلهی بعدی که تعیین کشور و مصاحبه سفارت آن کشور با شماست ،خواهید شد و چنانچه در مصاحبه پذیرفته نشده باشید مشمول قانون زیرخواهیدشد:
در صورتی که نتیجه پرونده شما منفی باشد، شما می توانید به رای صادره اعتراض کرده، مدارک دیگری را که برای اعتراض شما مفید باشند ارائه دهید.
در صورتی که نتیجه پرونده شما منفی باشد به شما اطلاع داده خواهدشد که ظرف چه مدتی می توانید اعتراض خود را ارائه دهید.
در صورت رد نهایی تقاضای شما، پرونده شما در چهارچوب قوانین عمومی اتباع بیگانه ارزیابی خواهدشد. در صورتی که مشخصشود که بازگشت شما به کشورتان خطری در پی دارد، به شما اجازه اقامت تحت عنوان حمایت فرعی (کمکی) داده خواهد شد.
به علاوه، در صورتی که تقاضای اقامت بشردوستانه نمائید، تقاضای شما مورد ارزیابی قرارخواهدگرفت. در صورتی که تمام راهحلهای قانونی با نتیجه منفی به پایان برسد، اشخاص رد شده میبایست ظرف 15 روز کشور ترکیه را ترک کنند. در صورتی که خودتان ویزا بگیرید، امکان دارد اجازه خروج از کشور ترکیه به شما داده شود.
در صورت ردنهایی تقاضای پناهندگی، مطابق با قانون اساسی جمهوری ترکیه شما میتوانید به دادگاه اداری مراجعه کنید. در طول این مدت به شما اجازه اقامت در ترکیه داده می شود.
حقوق قانونی«پناهجویان» درترکیه
طبق قوانین کشور ترکیه حقوقی که پناهجویان میتوانند درطول اقامت خود در ترکیه ازآن بهرهمند شوند به شرح زیر میباشد:
1- برای درمان پزشکی به بخش اتباع بیگانه مراجعه کنید تا شما را به سازمان مربوطه ارجاع نمایند. مصارف پزشکی شما را دولت ترکیه میپردازد.
2- شما می توانید تقاضای کمک برای مواد غذایی، سوخت، پول نقد و لباس از مراکزی مانند شهرداری، هلال احمر ترکیه، بنیاد امداد و همبستگی و همچنین سازمانهای خصوصی شهری که در آن اقامت دارید بنمائید.
3- طبق ماده 222«قانون آموزش»، تحصیل برای کودکان در سطح ابتدائی اجباری میباشد.. بنابراین شما باید فرزندان بین سنین 6-14 را در مدارس ثبت نام نمائید. در صورت تمایل میتوانید از تحصیل در دوره متوسطه و بالاتر بهره مندشوید.
4- طبق قانون اجازه کار برای اتباع بیگانه، قانون شماره 4817، اتباع بیگانه که دارای 6 ماه اقامت هستند می توانند برای دریافت اجازهکار به وزارت کارمراجعه کنند. شما درصورتی میتوانید در ترکیه کارکنید که وزارت کار به شما اجازه کاربدهد.
5- در صورت پذیرفته شدن به عنوان پناهنده و پس از انجام مصاحبه مالی با مامور کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد، شما میتوانید از کمیساریایعالی پناهندگان سازمان ملل متحد درخواست کمک اجتماعی کنید.
6- در صورت مواجه شدن با هرمشکلی و یا داشتن احتیاج به اطلاعات بیشتر در موردموارد فوق، میتوانید از مامورین بخش اتباع بیگانه درخواست کمک کنید.
اما آنچه پناهجویان پس ازورود به خاک ترکیه با آن مواجه میشوند،چندان شباهتی به موارد ذکرشده دربالا ندارد.
2-مشکلات اقتصادی و اجتماعی پناهجویان
پناهجو هیچگونه کمک و یا امکاناتی از دولت ترکیه دریافت نمیکند و تمام هزینههای اقامت در اینکشورکه گاه سالها بهطول میانجامد بر دوش خود پناهجو میباشد.
پس از پایان پیش مصاحبه،فردی که با شما مصاحبه کردهاست اسامی چند شهر را میگوید تا شما یکی ازآنها را انتخاب کنید و پس ازآن به امان خدا رهامیشوید.کرایه خانه و به ویژه هزینهی سوخت در ترکیه بسیار سنگین است.از طرفی در این شهرهای کوچک برای سکنهی خودشان کار نیست چه رسد به پناهجو.و چنانچه پناهجویی بتواند شغلی همچون حمالی و ظرفشویی و...پیدا کند یک سوم حقوق یک شهروند ترک را دریافت نمیکند.
اجاره کردن خانه نیز کارآسانی نیست.به هردلیل ساکنان این شهرها غالبا حاضر نیستند به پناهجو اعتماد کنند و چنانچه روزنامه نگارویا خبرنگار باشید و نیاز به تلفن و اینترنت داشته باشید کمتر صاحبخانه ای حاضر میشود اینلطف را درحق شما بکند مگراینکه به هرطریق مورد تایید یک شهروند ترک قرار بگیرید.
هزینه دارو و درمان نیز بسیار سنگین است و با توجه به متغیر بودن و سردی هوا خانواده هایی که دارای کودک هستند با مشکلات بیشتری روبرو هستند.از طرفی فاصله شهرهای محل سکونت پناهجویان ازپایتخت و شهرهای بزرگ زیاد است ورفت وآمد به این شهرها هزینه ی سنگینی را یه فرد تحمیل میکند،لذا مثلا فردی که ممکن است هر زمانی نیاز به کمک پزشک متخصص داشته باشد و میداند این امکان برایش وجود ندارد، با توجه به عدم آشنایی با زبان،نبود پزشک متخصص که قادر به کمک به فرد باشد و هزینهی بسیار سنگین ویزیت ودرمان مدام درگیر استرس است.
اگرچه کمیساریا روزهایی را برای مشاوره مالی برای پناهجویان تعیین کردهاست اما دستیابی به این کمک آنقدر دشواراست که ترجیح میدهید قیدآن را بزنید.
مواردی که ذکرشد گوشهای ازمشکلاتی است که من خود به عنوان یک پناهجو یا باآن درگیربوده و یا شاهدآن بوده ام.ممکن است عدهای که به هردلیلی قصد مهاجرت از کشورشان را دارند در مواقعی که بحران سیاسی در کشورشان ایجاد میشود فرصت را برای خروج ازکشور مناسب دیده و بعضا دلایلی را که درکمیساریای عالی ارائه میدهند،دلایل واقعی خروجشان نبوده و صرفا جهت دریافت پاسخ مثبت و یا تسریع کارشان این دلایل را ارائه میدهند اما این امر ازنگاه من دلیل موجهی برای این امر نیست که مسئولان در کمیساریا اصل را برعدم صداقت فردبگذارند و از او بخواهند خلاف این امررا اثبات کند،چرا که علیرغم واقعی نبودن دلایل عدهای برای خروج از کشور، عقلانیست که فرض رابراین گذاشت که کسی که درکشورش زندگی راحت و مناسبی داشته باشد هرگز کشورش را به امید آیندهای مبهم ترک نخواهد کرد و بر این اعتقادم که چنانچه نگرش مسئولان امور پناهندهگزینی به پناهجویان باانعطاف بیشتری همراه باشد،وسعی در درک وضعیت پناهجو داشتهباشند سرعت و دقت رسیدگی به پروندههای پناهجویان افزایش خواهد یافت.